مطالعه علمي آلودگي هواي تهران     كلان شهر تهران در جدول رده بندي شهرهاي بزرگ جهان، از نظر آلودگي هوا در رده بالايي قرار گرفته و اين امتياز منفي، دلايل عمده اي دارد كه يكي از آنها موقعيت جغرافيايي و اقليمي تهران است. در فصل هاي پاييز و زمستان (روزهايي كه اكنون در آن بسر مي بريم) آلودگي هواي تهران به بالاترين ميزان خود مي رسد،‌ زيرا در بيشتر روزهاي اين فصول پديده اي موسوم به اينورژن » Inversion « يا وارونگي دما سراسر شهر را كه در گودالي شبيه به يك كاسه بزرگ قرار دارد،‌ مي پوشاند و آلودگي هوا را تشديد مي كند. در اين گزارش، آلودگي هواي تهران به اختصار از ديدگاه علمي بررسي شده كه به اتفاق مي خوانيم.          از آنجا كه در اين بحث شناخت موقعيت جغرافيايي تهران حائز اهميت است، ابتدا موقعيت اقليمي اين شهر به اختصار شرح داده مي شود.     تهران بزرگ با مساحت707 كيلومتر مربع در موقعيت51/10 درجه طول جغرافيايي و38/41 درجه عرض جغرافيايي و در ارتفاع حدوديك هزار و200 متر از سطح دريا قرار گرفته است. قله دماوند با ارتفاع پنج هزار و628 متر از شمال و قله توچال با ارتفاع3 هزار و933 متر ارتفاع در شمال غربي آن قرار دارد. كوههاي جنوب و جنوب شرقي آن در حدود2 هزار متر ارتفاع دارند. ارتفاع مركز تهران حدود يك هزار و200 متر و ناحيه شميرانات حدود يك هزار و600 متر از سطح دريا است.     تحقيقات به عمل آمده گوياي آن است كه جنوب تهران نسبت به مركز آن مرتفع تر است و اين ارتفاع با دور شدن به سمت جنوب افزايش مي يابد. شرق و غرب تهران نيز نسبت به مركز آن مرتفعتر است و با توجه به اين موارد شهر تهران را مي توان به صورت كاسه اي نامنظم مجسم كرد، كه از نظر جغرافيايي و اقليمي مكان مناسبي براي يك شهر گسترده و بزرگ نبوده است.     علاوه بر اين، عامل مهمي كه در پراكندگي آلاينده هاي هوا بسيار موثر است مسئله وارونگي دماست كه براساس آمار تقريباً دو سوم از روزهاي سال وارونگي دما اتفاق مي افتد و ارتفاع آن در حدود250 تا400 متر از سطح زمين است. وارونگي دما موجب تجمع مواد آلاينده در نزديكي سطح زمين و تشديد آلودگي هواي تهران مي شود.     وضعيت وزش باد در شهر تهران     حركت بادها و سرعت آنها متاثر از وجود اصطكاك در سطح زمين است. وجود پستي و بلندي ها و ارتفاع ساختمان ها همگي عواملي هستند كه درجريان، سرعت باد و حركت هوا تاثير مي گذارند. محاسبه پراكندگي و ميزان غلظت مواد آلوده در اتمسفر نه تنها بستگي به سرعت باد دارد، بلكه بستگي به جهت آن نيز خواهد داشت. طبق اطلاعات جمع آوري شده سازمان هواشناسي وضعيت بادهاي تهران در يك دوره ده ساله به شرح زير است:     سرعت باد: بادهاي ضعيف (بين يك تا شش گروه) صبح ها،83 درصد و بعدازظهرها50 درصد و هنگام غروب65 درصد بادها را تشكيل مي دهند.     بادهاي شديدتر تا10 گره، حدوداً93 درصد تمامي بادها را تشكيل مي دهند. در داخل شهر بر اثر وجود ساختمان ها و ديگر موانع تغييراتي به وجود مي آيد. بادهاي تهران غالباً ضعيف بوده و هواي اين شهر در بيشتر روزهاي سال، آرام است.     سمت باد: مي توان گفت70 درصد بادهاي شهر تهران ضعيف هستند (بين1 تا6 گره) و جهت مشخصي ندارند. وزش باد در شهر تهران به طور عمده از سمت غرب است. با توجه به آن كه اغلب بادهاي تهران ضعيف بوده و جهت مشخصي ندارند تاثير چندان زيادي در كاهش آلودگي هوا ندارند.     پديده اينورژن يا وارونگي دما     مهمترين وخطرناكترين فاكتور جوي در آلودگي هواي يك ناحيه، پديده »اينورژن« يا وارونگي دماست. زيرا درحالت عادي كه در جه حرارت جوي مجاور زمين برحسب ارتفاع كاهش مي يابد، وجود حرارت بيشتر و هواي سبكتر در ارتفاع پايين و حرارت كمتر و هواي سنگين تر در طبقات بالا باعث مي شود كه هواي سبك از طبقات پايين به طرف بالا صعود كرده، عوامل آلوده كننده را با خود به طبقات فوقاني ببرد. به اين طريق عوامل آلوده كننده در فضا پراكنده شده و يك تهويه طبيعي انجام مي پذيرد. ولي وقوع پديده وارونگي دما باعث پايداري هوا شده و موجب مي شود توده هوا همراه با تمام ناخالصي ها و عوامل آلوده كننده آن در زير سطح وارونگي دما محبوس شود. در چنين شرايطي ميزان اكسيژن هوا به علت مصرف تدريجي آن كاهش و ميزان آلوده كننده هاي هوا به علت توليد تدريجي آنها افزايش مي يابد. به اين ترتيب هواي منطقه به شدت آلوده مي شود.     اين وضعيت تا زماني كه وارونگي دما محو نشود، ادامه مي يابد و اگر مدت وقوع آن با ارتفاع كم، طولاني شد و با بالا رفتن ميزان رطوبت نسبي هوا، به حد اشباع برسد، پديده خطرناكي با نام »ابر مسموم« پديدار خواهد شد. ديد در مجاورت زمين، وجود كوه ها و جبهه (هوا) اتفاق مي افتد.     آثار وارونگي دما بر آلودگي هواي تهران     به طور كلي پديده وارونگي دما موجب تراكم هواي آلوده در محدوده معيني مي شود و هر قدر ارتفاع وارونگي دما كوتاهتر باشد و مدت آن بيشتر به طول بيانجامد بديهي است كه ميزان خطرات آن فزوني مي يابد.     براساس تحقيقات به عمل آمده،‌ تهران بيش از دو سوم روزهاي سال با پديده وارونگي جوي مواجه است و اين حالت بيشتر در پاييز و زمستان روي مي دهد.     طبق آماري كه در طول5 سال از ايستگاه مهرآباد گرفته شده است،‌ بيشترين ميزان ارتفاع وارونگي دما در فصل پاييز419 متر، در فصل زمستان404 متر، در بهار354 متر و در تابستان384 متر بوده است. همچنين ميانگين مدت زمان وارونگي دما239 روز بوده است كه در بهار57 روز، در تابستان61/2 روز، در پاييز58 روز و در زمستان61/2 روز بوده است.     در حالت وارونگي دما، هوا، حالت سكون و آرام به خود گرفته و جريان هوا در آن به وقوع نمي پيوندد.     آلاينده هاي مهم هواي تهران     تركيبات گوگردي مانند دي اكسيد گوگرد، تركيبات اَزُته مانند منو و دي اكسيد ازت، تركيبات كربن مانند مونو و دي اكسيد كربن، هيدروكربورها، مواد معلق، سرب، گاز كربنيك، اكسيدهاي فتوشيميايي، مواد راديواكتيو، بو و صدا از جمله آلاينده هاي مهم هوا هستند.     آلاينده هاي اصلي هوا كه براي آنها استاندارد وجود دارد و اندازه گيري مي شوند عبارتند از: مونواكسيدكربن (CO) ، اكسيدهاي ازت (Nox) ، تمامي هيدروكربن ها (THC) يا تركيبات آلي فرار (VOC) ، اكسيدهاي گوگرد (SOX و به طور عمدهSo2 )، تمامي ذرات معلق (TSP) ، سرب (Pb) و اُزُن (O3) .     انتشار آلاينده ها از منابع متحرك و ثابت     براساس مطالعات به عمل آمده، درحال حاضر سالانه70 تن ذرات معلق، گوگرد،2 تن سرب،3 هزار و560 تن منواكسيدكربن، يك هزار و260 تن تركيبات آلي فرار غيرمتان،285 تن اكسيدهاي گوگرد و452 تن اكسيدهاي ازت در هواي تهران منتشر مي شود كه با توجه به وضعيت اقليمي و جغرافيايي تهران و پديده وارونگي، آلودگي هاي ياد شده مدت زيادي در سطح زمين و فضاي تنفسي انسانها باقي مي ماند.     در ميان منابع گوناگون انتشار، خودروها عامل انتشار75 درصد از ذرات معلق (مهمترين آلاينده هاي هواي تهران)،95 درصد منواكسيد كربن و60 درصد اكسيدهاي ازت هستند. درحالي كه صنايع75 درصد از تركيبات آلي،55 درصد از دي اكسيد گوگرد و46 درصد از گازهاي گلخانه اي را منتشر مي سازند.     منبع: مركز مطالعات و برنامه ريزي شهر تهران           □ تعداد خوانندگان اين مطلب: 4672